Historia samowara

Samowar – jego miejsce w kulturze Rosji

Rosyjski leksykograf Władimir Dal w swoim dziele „Tołkowyj słowar żywogo wielikoruskogo jazyka” określa samowar jako […] naczynie do zagotowywania wody na herbatę, przeważnie mosiężne lub miedziane z wewnętrznym kominem i z rozżarzonym wewnątrz węglem drzewnym. W słowniku podkreśla on głównie funkcję użytkową samowara, mianowicie podgrzewanie a raczej gotowanie wody na herbatę. Tymczasem samowar w imperialnej Rosji pełnił o wiele większą rolę niż tylko naczynie do gotowania wody.

Dla przeciętnego Rosjanina samowar był szczególnym symbolem ogniska domowego, stwarzał atmosferę ciepła i zacisza rodzinnego. Sprzyjał zacieśnianiu więzi towarzyskich. Posiadanie samowara świadczyło o zamożności. Przy samowarze nierzadko rozstrzygały się ważne sprawy służbowe, wokół niego toczyły się twórcze i polityczne dyskusje. Samowar w przedrewolucyjnej Rosji był wszechobecny. Posiadali go bogaci arystokraci z Petersburga, mniej zamożni mieszczanie ale też bogatsi chłopi. Zawsze był stałym elementem wyposażenia każdej gospody, czy choćby nawet podrzędnej herbaciarni.

Od momentu pojawienia się w rosyjskim domu, samowar zajął szczególne miejsce pośród innych miedzianych i mosiężnych przedmiotów codziennego użytku. Stał się elementem wystroju mieszkań i w krótkim czasie zdobył sobie miano przedmiotu powszechnego użytku, stając się jednocześnie przedmiotem zdobniczej sztuki użytkowej. Kunszt z jakim wykonywano samowary zaspokajał różnorodne gusta licznych warstw rosyjskiego społeczeństwa.

„Samowar wrze-wychodzić nie wypada”, oto przysłowie wyrażające szacunek do samowara. Temat samowara przewija się w twórczości wielu rosyjskich pisarzy i poetów. Z pewnością należą do nich: A. Puszkin, M. Gogol, W. Bieliński, A. Ostrowski, F. Dostojewski.

W zachodniej Europie samowar otrzymał miano „rosyjskiej herbacianej maszyny”. I rzeczywiście urządzenie to ze względu na swój kształt oraz budowę posiada zadziwiającą zdolność wydawania przeróżnych dźwięków. Przy czym poszczególne dźwięki przypisane są różnym fazom gotowania wody. „Samowar śpiewa”, „szumi”, „wrze”. Oto co napisał A. Wjurkow w opowiadaniu „Przyjaciel rodziny”: “samowar zasapał, zabełkotał, buchnął gorącą parą i rozrzuciwszy na wszystkie strony rozżarzone iskierki, zapiał”.

W Rosji za szczególnych miłośników picia herbaty uważano mieszkańców Moskwy. Jeśli herbatę pijano w domu to zwykle rozlewała ją gospodyni lub jej córka. Zaproszenie do domu na herbatę z samowara było wyrazem szacunku i sympatii. Lecz herbatę degustowano nie tylko w domach. Ponieważ zarówno sam samowar jak i herbata w ówczesnych czasach należały do artykułów stosunkowo drogich i nie każdą rodzinę stać było na ich zakup, wyjściem było odwiedzanie gospód i herbaciarni.

W „Martwych duszach” M. Gogol pięknie opisał szynk, a w nim jedno z pomieszczeń, gdzie przy róznych okazjach spotykali się „dawni przyjaciele” „…pokryty szronem samowar, ociosane gładko ściany z drewna sosnowego, a w kącie kredens o trójkątnym kształcie z imbrykami i filiżankami…”

Samowar był nieodzownym sprzętem również w podróży. Wybierając się w drogę należało koniecznie mieć ze sobą tzw. samowar podróżny. Różnił się on od zwykłego tym, iż miał zwykle trzy lub cztery wyjmowane nóżki, wykręcany kranik i rączkę od kominka. Wszystko po to by po zdemontowaniu, całość zajmowała jak najmniej miejsca. Oprócz takiego, niewielkiego, przenośnego urządzenia, mieszczącego się po złożeniu w specjalnym wiklinowym koszyku z przegródkami, znajdowała się również herbatnica z zawartością (zamykane pudełko metalowe lub drewniane), porcelanowy imbryczek, podręczna cukiernica, filiżanki ze spodkami, łyżeczki itp. W specjalnej przegrodzie umieszczano przygotowane w domu kanapki.

Specjalne, zwykle o dużej pojemności samowary znajdowały się także w każdej gospodzie, zajeździe, a później także na każdym kolejowym dworcu. W miejscach takich zatrzymywali się zwykle całkiem obcy sobie ludzie. Kosztując herbatę z samowara szybko nawiązywali ze sobą kontakt znajdując wspólne tematy do rozmów. Oto co pisze A. Puszkin w noweli „Zawiadowca stacji”: „Nie zdążyłem rozliczyć się ze swoim starym woźnicą, kiedy Dunia wróciła z samowarem [...] Zaproponowałem jej ojcu filiżankę ponczu; Podałem Duni filiżankę herbaty i we trójkę podjęliśmy dyskusję, jak starzy znajomi”

A oto opis sceny na jednej ze stacji konnych w powieści W. Sołoguba – „Tarantas”: „W międzyczasie pokój zapełnił się przyjezdnymi [...] Nie było co robić. Wasily Iwanowicz jako człowiek obyty i przedsiębiorczy nie tracił czasu. Kipiący samowar już szemrał pośród szklanek i innych naczyń. Zaproponował rozmowę przy stole. Nagle podróżni się ożywili, zaczęli rozpinać odzież, a herbatę z jej unoszącym się aromatem [...] w szklankach, filiżankach ze spodkami zaczęto podawać z rąk do rąk. Powoli nawiązywała się znajomość”.

Bez udziału samowara nie mogła się odbyć ani jedna ludowa zabawa. W świąteczne dni, szczególnie latem, aby posiedzieć i porozmawiać przy samowarze, wyruszały za miasto niezliczone tłumy ludzi. Do najbardziej lubianych przez Moskwiczan miejsc należały: Sokolniki, Marina Roszcza, Pierowa Roszcza i Worobiowe Góry. Od maja aż do późnej jesieni, na ludowych festynach, jarmarkach, można było natknąć się na dymiący, kipiący rosyjski samowar. Swoją miłość i zarazem szacunek do samowara Rosjanie wyrażali nazywając go: „Samowar Iwan Iwanycz”, „Złoty Iwan Iwanycz”

Prestiż samowara był na tyle duży, że nie bez powodu już w latach 1920- 1930 wręczano samowar w nagrodę za zasługi zasłużonym pracownikom, przodownikom pracy pierwszych pięciolatek w Związku Radzieckim.

Historia powstawania samowara

Historia powstania samowara ma swój początek w XVIII wieku. Trudno jednak jest określić kiedy i gdzie powstał pierwszy egzemplarz. Z całą pewnością można jednak stwierdzić iż jego pojawienie się ma ścisły związek z reformami w Rosji za rządów cara Piotra I. Chodzi tu głównie o reformy ekonomiczne, polityczne i społeczne.

Aktywne zagospodarowywanie na początku XVIII wieku złóż rudy miedzi na Uralu, powstanie tam wielu metalurgicznych zakładów, w tym również wytapiających miedź, spowodowało, że przemysł ten zaczął się intensywnie rozwijać. Należy dodać, iż dotąd wydobycie rudy miedzi było bardzo niskie a miedź jako taka była towarem deficytowym. Z początkiem lat 50-tych XVIII wieku, miedź zaczęto wydobywać w dużych i stale rosnących ilościach. W krótkim czasie stała się ona towarem eksportowym Rosji. Uralskie fabryki, na równi z takimi tradycyjnymi ośrodkami przemysłu miedzianego jak Moskwa, Wołogda, Jarosław, Kostroma, Chołmagory, Archangielsk, stają się szybko największymi zakładami wytwarzającymi naczynia miedziane. To właśnie w zakładach na Uralu zaczęto stosować techniczną obróbkę przedmiotów o skomplikowanym kształcie i bogatym zdobnictwie.

Już około roku 1730, w jekatierinsburskiej fabryce zaczęto wytwarzać osobno poszczególne części samowara. Osobno wytwarzano korpus i osobno takie detale jak: podstawy, wylewki kranów, uchwyty, pokrywy, kurki kranów itd. W tej samej fabryce poszczególne części poprzez lutowanie, kucie i łączenie na tzw zamki, montowano do korpusu. Sam korpus poddawany był kształtowaniu na specjalnym kowadle zwanym „kobyliną”. Ten sposób formowania korpusu stosowano następnie we wszystkich zakładach produkujących samowary aż do Rewolucji Październikowej. Dzięki nielicznym egzemplarzom, jakie znajdują się dziś w muzeach i prywatnych kolekcjach wiemy jak wyglądały pierwsze rosyjskie samowary.

Pierwsze rosyjskie samowary wyglądem przypominały angielskie „herbaciane urny” (tee urn). Zapewne to one były inspiracją dla pierwszych rosyjskich mistrzów. Biorąc pod uwagę zapatrzenie Piotra I na wyżej technicznie rozwinięte kraje Europy Zachodniej oraz podróże jakie odbywał również do Anglii, teoria ta wydaje się być zasadną.

Pisząc historię samowara nie sposób nie wspomnieć o innych, biorącym swój początek również na Uralu, miedzianych naczyniach. Chodzi tu o kotły (kadzie) gorzelnicze z kominami, powszechnie stosowane w klasztorach i wielkich obszarniczych gospodarstwach rolnych. Urządzenia te stosowane były przy produkcji wódki. Możliwe, że właśnie połączenie komina gorzelniczego kotła z naczyniem podobnym do czajnika pozwoliło na powstanie pierwszego samodzielnego urządzenia do gotowania wody. Takie urządzenia służyły nie tylko do gotowania wody ale również miały zastosowanie przy sporządzaniu gorącego napoju miodowego z dodatkiem przypraw korzennych. Z takich czajników-samowarów, serwowano gorące napoje na bazarach i jarmarkach. W celu podtrzymywania temperatury do komina trzeba było wciąż dorzucać paliwa, często były to po prostu sosnowe szyszki. Nie trudno sobie wyobrazić zapach jaki unosił się wokół sprzedawcy.

W drugiej połowie XVIII wieku na Uralu i w Moskwie jednocześnie z produkcją samowarów-czajników, produkowane były samowary-kuchnie. Były to urządzenia podobne do głębokich mis z wewnętrznymi przegrodami i z kominem pośrodku. Dzięki przegrodom w samowarze takim można było zagotować nie tylko wodę ale też przyrządzić różne dania. Czasami komora przeznaczona do gotowania wody była wyposażona w kran. Przyrządzone dania nakładano na talerz specjalnymi czerpakami. Samowar – kuchnia posiadał specjalną przykrywkę. Znane są wersje gdzie każda komora miała własną przykrywkę. Tego typu urządzenia długo cieszyły się popularnością szczególnie w prowincjonalnych miastach. Były używane nie tylko w domach, lecz zabierano je również na wyjazdy za miasto lub do pracy w polu.

Pod koniec XVIII wieku samowar miał już wszystkie te, wyróżniające go spośród innych przedmiotów cechy, które w zasadzie znane są do dziś. Chodzi tu o cechy konstrukcyjno-funkcjonalne. Wyliczyć tu należy przede wszystkim rurę paleniskową w kształcie walca o dwóch średnicach (u dołu szerszą, u góry węższą), wlutowaną przeważnie centralnie do korpusu, zakończoną w dole rusztem. Pod rusztem znajdował się popielnik z ruchomą klapką do czyszczenia, który zawsze zintegrowany był z podstawą. Kran z dopasowanym kurkiem, uchwyty korpusu, pokrywa z uchwytami lub bez uchwytów, koronka jako podstawa dla imbryka i specjalna pokrywka rury służąca do tłumienia ognia – tzw. zagłuszka.

Niemalże równocześnie z samowarem bo już na początku XIX wieku pojawia się inne bardzo podobne w funkcji, przenośne urządzenie do zagotowywania wody. Kofiejniki bo o nich mowa, przeznaczone były do sporządzania herbaty ale też i kawy. Różniły się od samowara tym, ze napój sporządzano wewnątrz samego urządzenia. Służyła do tego specjalna wyjmowana ramka z przymocowanym do niej płóciennym woreczkiem do którego wsypywano tłuczoną w moździerzu kawę lub liście suszonej herbaty. Interesującym jest fakt, że o ile sam kofiejnik przeważnie wykonany był z mosiądzu to elementy typu ramka, specjalne sitko pełniące rolę osadnika poniżej którego osadzały się fusy, wykonane były z żelaza. W I połowie XVIII wieku wytwarzano również kofiejniki całe ze stali. Są one dzisiaj dużą rzadkością poszukiwaną przez kolekcjonerów na całym świecie.

W XVIII wieku kształt samowarów przybierał często formę tradycyjnych, rosyjskich naczyń z miedzi. Korpus często zdobiony był grawerowanym ornamentem charakterystycznym dla baroku lub rokoko. Pod koniec XVIII wieku pojawiają się samowary podobne do antycznych waz i urn, o kształcie jajka, z wklęsłym szerokim szlakiem w środkowej części tułowia i wklęsło-łyżkowatym w dolnej. Zdobione są kwiatowymi girlandami i aplikacjami z liści, maszkaronów, wypukłymi obwódkami o motywach roslinnych i geometrycznych. Tak bogaty samowar stawał się dziełem artystycznym, przedmiotem sztuki użytkowej. Na stałe wpisał się w szeroko pojętą kulturę Rosji, stając się jednocześnie charakterystycznym, nieodzownym elementem rosyjskiego stołu i szerzej rzecz ujmując – rosyjskiego wnętrza.

Na przełomie XVIII i XIX wieku pojawiają sie samowary cztero, sześcio, ośmiokątne i w kształcie beczułek z wyjmowanymi nóżkami. Po zapakowaniu do specjalnej wiklinowej walizeczki zajmowały mało miejsca. Z tego względu chętnie zabierano je w podróż. Z tego powodu nazywano je podróżnymi. Pierwsze takie samowary powstały w fabryce Nazara Lisicyna w Tule, a w latach 1810-1820, produkowane były również w Petersburgu i innych miastach Rosji.

Początek i pierwsza połowa XIX wieku to okres w którym powstają najpiękniejsze samowary o ogromnej różnorodności form. W tym czasie w celu zwiększenia sprzedaży obserwuje się rywalizację pomiędzy poszczególnymi fabrykami polegającą na wyszukiwaniu co raz to nowych kształtów. Producenci prześcigają się w pomysłach co rzecz jasna przyczynia się do popularyzacji samowara a także do jego doskonalenia.

Powstają samowary, które dziś wprawny kolekcjoner bez trudu przypisze produkującej je fabryczce, nawet jeśli znaki producenta są nieczytelne. Elementami po których można rozpoznać np. samowar mistrza A. Malikowa był kurek kranu z charakterystycznym wzorem, kształt koronki, czy choćby pokrywa. Należy zauważyć, iz samowary z tego okresu produkowane były w krótkich seriach, niekiedy było to kilkadziesiąt sztuk. Pomimo iż do produkcji nie używano w tym okresie żadnych maszyn, to precyzja z jaką wykonywano poszczególne egzemplarze do dziś wprawia w podziw. Doskonałość proporcji poszczególnych części jak też pomysłowość w wymyślaniu nowych form może być inspiracją dla współczesnych design-erów. Pomijając wrażenia czysto estetyczne, nie sposób nie wspomnieć o parametrach technicznych samowara. Jego sprawność techniczna wyliczona po latach wyniosła ok 110%. Element ogniowej rury umieszczonej centralnie znalazł zastosowanie w najnowszych technicznych urządzeniach, t.j. gazowe piece do grzania wody.

W ciągu całej historii rozwoju samowara jego kształt jak też artyzm wykończenia ewaluowały w tempie zmian społecznych gustów. I tak w XVIII wieku powstawały samowary w stylu rokoko i klasycyzmu. W pierwszej połowie XIX wieku – w stylu empire i baroku, a na początku XX wieku nawet w stylu modernizmu.

Producenci i fabryki

Po roku 1810 największym zakładem wytwarzającym samowary była moskiewska fabryka Piotra Silina, produkująca rocznie ok. trzech tysięcy egzemplarzy ale już w 1820 roku większą rolę zaczęła odgrywać Tuła.

Już od XVII wieku Tuła była jednym z największych ośrodków obróbki metali w Rosji. Na przestrzeni XVIII wieku tulscy mistrzowie słynęli przede wszystkim z produkcji broni a także podstawowych, przydatnych w codziennym życiu, artystycznie wykonanych przedmiotów ze stali. Na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęli oni poszukiwać nowego asortymentu, który zastąpiłby wytwórstwo domowych sprzętów ze stali. Szybko okazało się, ze produkcja samowarów i innych naczyń z mosiądzu i miedzi, świetnie się do tego nadaje. W niewielkich manufakturach łatwo można było podzielić cykl produkcyjny na poszczególne czynności.

W ciągu XIX wieku w Tule i całej tulskiej guberni, setki pracowni i warsztatów rzemieślniczych zajmowały się wytwarzaniem wyrobów z mosiądzu i miedzi, wśród których królowały samowary i czajniki. Według źródeł archiwalnych, pierwsza, najbardziej znana fabryka samowarów w Tule była założona w 1778 roku i należała do Nazara Fiodorowicza Lisicyna. Jeszcze jego ojciec Fiodor Iwanowicz Lisicyn był wytwórcą broni, który przez ponad 30 lat przepracował w „miedzianym cechu” W 1760-tych latach założył swój własny zakład. W związku z rosnącym popytem na sprzęty kuchenne, zakład F.I. Lisicyna, który przeszedł później w ręce jego syna – Nazara Fiodorowicza, zaczął specjalizować się w produkcji samowarów.

Na początku XIX wieku, drugim znanym miejscem gdzie powstają liczne samowary była fabryka założona w 1812 roku przez kupców, braci Wasilija i Iwana Łomowych. W przeciwieństwie do innych manufaktur, gdzie siłę roboczą stanowili chłopi, pracowników w tej fabryce rekrutowano spośród mieszczan. Dało to szybki efekt, gdyż lepiej wykwalifikowani mieszczańscy robotnicy szybko przyczynili się do dużej popularności „łomowskich samowarów”. W latach 20-tych XIX wieku fabryka braci Łomow wypuszczała na rynek 1000-1200 egzemplarzy rocznie, które bez problemu znajdowały zbyt przede wszystkim w Tule, w europejskich stolicach ale także w krajach zamorskich.

W pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku powstają jak grzyby po deszczu coraz to nowe, mniejsze i większe fabryki samowarów. Należy wymienić tu takie zakłady jak: Kisielewa, Kuraszowa, Sidniewa, Afanasjewa, Cziernikowa, Malikowa, Minajewa, Czieginskogo.

Doskonali w swoim fachu, tulscy mistrzowie, założyciele wielu samowarowych fabryk, pełnili również, jakże ważną, role edukacyjną, szkoląc rzesze robotników przekazując im tajniki kowalskiego fachu. Z tego powodu w owym czasie nie ma deficytu wykwalifikowanej siły roboczej tej branży. W małych rodzinnych manufakturach tajniki produkcji przekazywano z pokolenia na pokolenie. Pracownicy w większych zakładach stanowili siłę najemną. Zwykle zakład zatrudniał od 1 do 10 majstrów. Wyjątek stanowiła fabryka braci Łomow gdzie zatrudnionych było 70 majstrów. Produkcję mierzono w pudach (1pud = 16,381kg). Rocznie fabryka była w stanie wyprodukować od 200 do 1000 pudów samowarów. Tak więc roczną produkcję największej wówczas fabryki można by dziś zmieścić do jednej ciężarówki.

Do produkcji używano stosunkowo prostych a nawet prymitywnych narzędzi, które na przestrzeni XVIII i XIX wieku prawie się nie zmieniły. Były to: młotki, kleszcze, nożyce do cięcia blachy, rylce, dłuta, świdry, imadła, piły, kowadła na których dokonywano „zakuwania” tzw. zamków. Oprócz wymienionych narzędzi, nieodzownym sprzętem podczas produkcji była ława montażowa z umocowanymi do niej kowadłami. Ława taka wykonana była z dębowych krawędziaków i służyła jako miejsce pracy majstrów montażystów. Kowadła dzieliły się na pionowe i poziome. Poziome kowadło to stalowe kopyto w kształcie czółna, na nim odbywał się tzw. pierwszy montaż samowara. Na tego typu kowadle formowano samowary o okrągłym korpusie. Do formowania samowarów o graniastym korpusie używano innych, specjalnie wyprofilowanych kowadeł. Pionowych kowadeł używano do kucia rozmaitych zaokrągleń i ze względu na kształt końcówek dzieliły sie one na płaskie, okrągłe, podłużne itd.

Do produkcji samowarów używano aż 20 rodzajów różnych młotków. Przy produkcji kranów i innych odlewanych części korzystano z form odlewniczych, tygli, drewnianych imadeł,obcęgów, przecinaków i pilników.

Aby powstał samowar należało wykonać szereg czynności. Na początku należało wybrać odpowiedni arkusz mosiężnej lub miedzianej blachy. Następnie rylcem rysowano kształt z którego miał powstać po uformowaniu korpus. Jeżeli rysa po rylcu była ciągła, odpowiednio głęboka i była błyszcząca, świadczyło to że materiał jest odpowiedni i można z niego uformować korpus. O ile jednak zarysowana linia była przerywana i miała nieodpowiedni kolor, wówczas z takiego kawałka blachy wycinano rurę paleniskową. Z tak wyciętego kawałka blachy należało uformować korpus, łącząc oba końce tzw. „zamka” poprzez kucie i szlifowanie. Podobnie należało uformować rurę paleniskową. Następnie przy pomocy specjalnych szczypiec i kleszczy poddawano korpus kształtowaniu. Zgodnie z wcześniej wyciętą formą, nadawano korpusowi kształt wazy, kuli, stożka lub kształt graniasty. Korpus wewnątrz należało „pobielić” cyną. Do łączenia korpusu z podstawą używano ręcznych pras, gdyż czynność ta wymagała sporo siły i precyzji. Części odlewane t.j. krany, rączki, fajerki, wykonywano w innych pomieszczeniach, czasami innych budynkach. Wytworzywszy wszystkie części przystępowano do składania poszczególnych części w całość. Polegało to na szlifowaniu zamka korpusu i przewężenia tak, by nadać korpusowi nienaganny wygląd. Po zamontowaniu krana, uchwytów i podstawy, przy pomocy piasku i wody przystępowano do polerowania. Ostatnią czynnością było stemplowanie i znakowanie. Należy dodać iż w samowarach produkowanych później (1900-1917) w dużych fabrykach (Bataszew, Woroncow, Szemarin), gdzie wybijano dużą ilość stempli na korpusie, stemplowanie odbywało się przed formowaniem korpusu.

W przeciągu miesiąca jeden majster był w stanie wykonać 10 zwykłych i 4-5 bardziej skomplikowanych w kształcie samowarów. Te ostatnie kosztowały znacznie drożej – od 6 do 10 rubli za sztukę.

Dlaczego do dziś przetrwało tak mało samowarów z początku i pierwszej połowy XIX wieku? Po pierwsze dlatego, że wytwarzano ich znacznie mniej niż w późniejszym okresie, po drugie przedstawiały one dość dużą wartość materialną dla ich właścicieli i z tego powodu były używane często przez kilka pokoleń, aż do całkowitego zużycia. Jeśli dodać do tego wojny, powstania i inne kataklizmy w postaci programowych skupów mosiądzu i miedzi, prowadzonych przez władze sowieckie, to odpowiedź na tak postawione pytanie staje się prosta. Zupełną już rzadkością jest samowar z tego okresu w bardzo dobrym, czy choćby dobrym stanie.

W latach 30-tych XIX wieku powstają w Tule wytwórnie samowarów Ilii Fiodorowa, Wasilija Pietrowa, Gierasima Timofiejewa, Iwana Fiodorowa, a w latach 40-tych dołączają do nich fabryki Gawriły Popowa, Płatona Iwanowa, Iwana Daniłowa, Maksima Nikitina. W latach 1840-1850 w Tule  istnieje już ponad 80 mniejszych i większych fabryk. Wśród największych należy wymienić zakłady Malikowych, Bataszewych, Bałaszewych, Woroncowych, Lieontiewych, Somowych.

Głownie produkowano samowary o prostych i popularnych kształtach. Jednak ambicją każdej wytwórni była produkcja jednostkowych, o bardziej wyszukanym kształcie samowarów. Często produkowano pojedyncze, niepowtarzalne egzemplarze na specjalne zamówienie zamożnego klienta. Cena takich egzemplarzy była nieporównywalnie wyższa od tych nieskomplikowanych, produkowanych w większych seriach. Jeżeli pud popularnych samowarów w 1855 roku kosztował 15 rubli, to pojedyncze, produkowane w małych seriach samowary, sprzedawano po 3 ruble, 15 kopiejek za sztukę, a czasem jeszcze więcej. Samowary były wysyłane celem sprzedaży do różnych miast Rosji konno, w specjalnych skrzynkach wyściełanych słomą.

Każda z fabryk produkująca samowary w tym czasie starała się wymyślić swój, niepowtarzalny, można by rzec sztandarowy wzór, który z czasem stawał się jej wizytówką. Stąd bierze się tak duża różnorodność kształtów i form w odniesieniu do produkcji tego okresu. Należy dodać, iż samowary z tego okresu charakteryzują się wyjątkowo pięknym kształtem ale też niebywałą dokładnością i jakością wykonania. Przedmioty wytwarzane później i po roku 1900 nie miały już tak dużej finezji wykonania. Może dlatego, ze do produkcji zaprzęgnięto już maszyny parowe i turbiny wodne.

Do ciekawszych zachowanych eksponatów z I połowy XIX wieku należą samowary  w stylu neogreckim ze scenami antycznymi. Po roku 1840 istnieje duże zapotrzebowanie na  drogie,  srebrzone samowary ze strony arystokracji i bogatego mieszczaństwa. Naprzeciw zapotrzebowaniu wychodzą fabryki z Moskwy, Petersburga i Warszawy, która w tym czasie jest  częścią  Imperium Rosyjskiego. Powstają więc takie fabryki jak I. F. Emme, K. J.Pieca, A.Ch.Matissiena, Rozensztraucha – w Moskwie, F. N. Dubinina, F. N. Kondratiewa – w Petersburgu, Frageta, Norblina, Henneberga, Schiffersa, Plewkiewicza, braci Buch – w Warszawie, która w tym czasie była częścią imperium. Powstają tu samowary o niezwykłych kształtach, niezwykle bogato zdobione, które dziś są perełkami w każdej kolekcji. Samowary w wyżej wymienionych fabrykach wytwarzane są z mosiądzu, częściej z miedzi, nierzadko ze srebra. Miedziane i mosiężne prawie zawsze były srebrzone. O ile w Moskwie  i Petersburgu srebrzenia dokonywano metoda ogniową o tyle fabryki warszawskie srebrzyły swoje wyroby galwanicznie. Należy dodać, iż do najrzadziej spotykanych i w związku z tym najbardziej poszukiwanych przez kolekcjonerów należą nieliczne samowary z moskiewskiej fabryki K. J. Pieca . Produkowano tam samowary tylko na specjalne zamówienie. Zamawiający nierzadko musieli czekać w kolejce nawet trzy lata.

cdn.

1 komentarz do: “ Historia samowara ”

1. Ewa mówi:

   20/10/2009 o 16:37

   Szukam producenta samowarów Cudatow z Tuły, który produkował samowary około poł. w. XIX